Coğrafi özellikler:
Karayazı, Erzurum ilinin güneydoğusunda Doğu Anadolu bölgesi’nin Yukarı Murat-Van bölümünde yer almaktadır. İlçe merkezi deniz seviyesinden 2.450 metre yükseklikte olup ülkemizin en yüksek yerleşim birimlerindendir. 2372 km² alanı ile Erzurum’un toprak bakımından en geniş ilçesidir. İlçenin başlıca dağları Çakmak dağı, Kızlar Dağı, Alemdağ dağlarıdır. İlçedeki önemli su kaynakları Karasu nehri ile Köyceğiz göletidir.
İklim:
Yüksek düzlüklerden oluşan Karayazı’da sert karasal iklim egemendir. Kışlar uzun ve yağışlı geçerken yazlar kısa, yağmurlu ve serindir.
Geçim Kaynakları:
İlçede başlıca geçim kaynağı hayvancılıktır. Bunun dışında kısıtlı alanlarda tarım yapılır. İlçenin neredeyse tamamında büyük ve küçük baş hayvan ile kısmen kümes hayvanları yetiştirilir.
Nüfus:
2011 yılında yapılan nüfus sayımına göre ilçe merkezi nüfusu 4.784 kişidir. Köyler ile birlikte ilçe nüfusu 32.664 kişidir.
Tarihi ve turistik yerler:
Çakman dağı tam bir oksijen kaynağı olup, yazın yayla turizmi kışın kayak turizmine elverişlidir. Fakat herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Beyro (Salyamaç) köyü yakınlarındaki Cuni mağarasında kaya resimleri ve yazıları bulunmaktadır. Ayrıca yine Beyro köyü yakınlarında buluna Kangha adında antik bir yerleşime ait kalıntılar bulunmaktadır. Söylemez köyünde II. Abdülhamit döneminde Hamidiye alaylarına katılan aşiretlerin çocuklarının eğitimi için yaptırılan okulda Karayazı’nın tarihi değerlerindendir. Köyceğiz göleti doğal güzellikleri ve balık zenginliği ile ilçenin mesire yeridir. İlçenin özelliklerinden biride bulutsuz bir günde ilçenin yüksek yerlerinden Bitlis’teki Sipan (süphan) dağı ile Ağrı’da ki Ağrı dağının görülebilmesidir.
Tarih:
Karayazı bölgesinde ilk yerleşimler hakkında kesin bilgiler olmamakla beraber, Aras nehri havzasında ki Çıkılgan , Salyamaç, Yolgören ve Çelikli köylerinde M.ö. III. yüzyıl döneminden kalma tarihi eserler bulunmaktadır. İlçede sırasıyla Urartu, Med, Pers, Roma-Bizans, Selçuklu, Osmanlılar hakim olmuştur. İlçe merkezini teşkil eden Bayraktar köyünün 1071′de Malazgirt savaşından sonra Bayraktar Han tarafından kurulduğu söylenir. İlçenin adıda bir dönem Bayraktar olarak anılmıştır. Ayrıca Beyro (Salyamaç) köyü yakınlarında ki Cuni mağarası duvarlarında eski dönemlere ait yazı ve semboller bulunmuştur. Bu yazılar kimine göre Ermeni, kimine göre yörede bir süre konaklayan Türklere aittir. Karayazı yöresinde başta kilise ve mezarlar olmak üzere Ermeni izlerine de sıkça rastlanır. Cumhuriyet döneminden önce Hınıs kazasında bugünkü Karayazı, Tekman, Karaçoban, Köprüköy dahil olmak üzere 20 bin Ermeni yaşamaktaydı. 1877-1878 Rus-Osmanlı harbi sırasında Karayazı yöresinde kurulan Hamidiye alayları Zirkan aşiretinden Kolağası Kerem Bey önderliğinde Rus işgaline direnmiş, Rusları yöreden püskürtmeyi başarabilmişlerdir. Bitlis ve Diyarbekir’e kadar ilerleyen Ruslar Karayazı’yı işgal edememiştir. Kolağası Kerem Bey hala Erzurum Kürtleri içerisinde saygıyla anılmaktadır.
İlçe Osmanlının son dönemleri ile Cumhuriyetin erken dönemlerinde “Eşkıyalar şehri” olarak anılmıştır. Karayazı, Kürt isyanlarında da önemli roller üstlenmiştir. Şex Said isyanına Karayazı yöresinde önemli destek verilmiştir. Çoğunlukla Ziriki, Cemaldin, Dimili ve Berazi aşiretlerinden isyana yoğun katılım olmuştur. Şex Said isyanı bastırılınca isyanın önde gelenleri asılırken Karayazı’nın ileri gelenlerinden pek çok kişide idam edilmiş yada sürgüne gönderilmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında Hespreş (Üzengili) köyünden Alican, Berazi aşiretinden yandaşları ile isyan etmiş, aynı dönemde Muş yöresinde isyan eden Seyidan aşiretinden Seyidxan ve arkadaşlarına katılmıştır. Alican, Muş yöresinde arkadaşları tarafından yanlışlıkla sırtından vurularak öldü. Sağ kalan isyancılar Suriye’ye geçtiler, ve kısa bir süre sonrada dağıldılar. Böylece bu isyan son bulmuş oldu. 1930′larda ki Ağrı isyanlarında da Karayazı yöresinden Ferzende Bey lider kadroda yer almıştır.
Karayazı, 1938 yılında Hınıs’tan ayrılarak ilçe ilan edilmiştir. İlçe merkezi önceleri bugünkü Köprüköy’e bağlı olan Çullu köyünde kurulmuşsa da daha sonraları bugünkü ilçe merkezi olan Bayraktar köyüne taşınmıştır. Bu yıllarda ilçeye Dimili aşiretinden Şaka ailesi, Sivedan aşiretinden Tutkunlar ailesi ve Karaduman ailesi yerleşmiştir. 1944 yılında kurulan belediyenin ilk başkanlığını Sivedan aşiretinden Enis Tutkun yapmıştır.
İlçe topraklarındaki başlıca tarihi eserler Söylemez köyünde II. Abdülhamit tarafından hamidiye alaylarına katılan aşiretlerin çocuklarının eğitilmesi için yaptırılan bir ilk okul, Beyro (Salyamaç) köyünde ki Cuni mağarası işaretleri, Mamedika (Karakale) köyünde Bizans döneminden kalma yapıtlar, Çılxan (Çıkılgan) köyünde 40 atlı mağarası, Çelikli’de (Çömer Beğ) mağaralarıdır.
